Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Паэта і жанчыну — у прэзыдэнты, абвінавачаньні ў супрацы з КДБ. Чым запомніўся рух «Гавары праўду», які ліквідаваў Вярхоўны суд


8 кастрычніка Вярхоўны суд ліквідаваў арганізацыю, створаную для падтрымкі Уладзімера Някляева на прэзыдэнцкіх выбарах 2010 году.

«Абудзіць беларускае грамадзтва»

«Гавары праўду» стваралася як грамадзянская кампанія ў лютым 2010 году. Першапачатковай мэтай былі «збор і распаўсюд рэальнай інфармацыі аб стане рэчаў у гаспадарцы і грамадзка-палітычным жыцьці краіны». Прэзэнтацыя «Гавары праўду» прайшла ў гатэлі Crowne Plaza ў Менску 25 лютага 2010 году, яе заснавальнікамі называліся паэт Уладзімер Някляеў, прафэсар Генадзь Грушавы, праваабаронца Тацьцяна Процька, паэты Генадзь Бураўкін і Рыгор Барадулін, а таксама літаратуразнаўца і палітоляг Аляксандар Фядута.

«Мэта кампаніі — абудзіць беларускае грамадзтва, якое жыве ва ўмовах падману і нібы не заўважае яго», — гаварыў на сваёй першай у якасьці грамадзкага дзеяча прэс-канфэрэнцыі Ўладзімер Някляеў.

Уладзімер Някляеў прамаўляе падчас прэзэнтацыі кампаніі «Гавары праўду, 25 лютага 2010 году
Уладзімер Някляеў прамаўляе падчас прэзэнтацыі кампаніі «Гавары праўду, 25 лютага 2010 году

Напачатку лідэры і ўдзельнікі «Гавары праўду» не пацьвярджалі, што мэта кампаніі — удзел яе лідэра Уладзімера Някляева ў прэзыдэнцкіх выбарах у сьнежні 2010 году. Апрача згаданых вышэй лідэраў, у шэрагі «ГП» хутка перайшлі і дзеячы так званай «старой апазыцыі» з самых розных палітычных партый і грамадзкіх рухаў. Напрыклад, Андрэй Дзьмітрыеў, які разам з Тацьцянай Караткевіч узначаліў «Гавары праўду» пасьля сыходу Някляева, перайшоў туды з АГП. Караткевіч, у сваю чаргу, да дзейнасьці ў «Гавары праўду» была актывісткай БСДП (Грамада). А Сяргей Вазьняк, які адыгрываў адну зь вядучых роляў у «Гавары праўду» падчас усяго пэрыяду яе існаваньня, адкрыта называе сябе камуністам. Далучыліся да дзейнасьці «ГП» таксама сябры БНФ і іншых палітычных партый.

Першыя затрыманьні актывістаў і ўдзел у выбарах

Першымі акцыямі «Гавары праўду» стаў збор скаргаў і прапановаў ад грамадзянаў, а таксама спроба назваць вуліцу Менску імем Васіля Быкава. Абедзьве кампаніі хутка сутыкнуліся з супраціўленьнем з боку ўладаў. Паштоўкі зь лягатыпам кампаніі, на якіх актывісты прапаноўвалі пісаць скаргі, масава канфіскоўвалі. Тое самае адбывалася з падпіснымі лістамі за вуліцу Быкава.

Пікет з патрабаваньнем прысвоіць імя Васіля Быкава вуліцы ў Менску, 9 лістапада 2010 году
Пікет з патрабаваньнем прысвоіць імя Васіля Быкава вуліцы ў Менску, 9 лістапада 2010 году

18 траўня 2010 году па ўсёй краіне адбыліся ператрусы ў офісах кампаніі і кватэрах яе актывістаў. Затрымалі некалькі дзясяткаў чалавек. Яны праходзілі ў крымінальнай справе паводле артыкулу «Распаўсюд заведама лжывай інфармацыі пра тавары і паслугі». Праваахоўнікі канфіскоўвалі тэхніку і дакумэнты. Уладзімер Някляеў, Андрэй Дзьмітрыеў і Сяргей Вазьняк правялі ў ізалятары трое сутак, пасьля чаго іх адпусьцілі ў статусе падазраваных.

2 верасьня 2010 году Ўладзімер Някляеў абвясьціў, што будзе ўдзельнічаць у прэзыдэнцкіх выбарах 19 сьнежня 2010 году. Ён зрабіў гэта падчас эфіру на радыё «Эхо Москвы».

Ініцыятыўную групу па вылучэньні Ўладзімера Някляева ўзначаліў Андрэй Дзьмітрыеў. Адной з асаблівасьцяў кампаніі Някляева стала адмова ад выкарыстаньня нацыянальных бела-чырвона-белых сцягоў, у агітацыйных матэрыялах «Гавары праўду» шырока выкарыстоўвалася расейская мова і нэўтральны бірузовы колер. За вылучэньне свайго кандыдата актывісты ГП сабралі больш за 193 тысячы подпісаў. Афіцыйны вынік Някляева на выбарах 19 сьнежня 2010 году склаў 1,78%, самога яго пабілі і затрымалі яшчэ да завяршэньня галасаваньня.

Пабіты сілавікамі Ўладзімер Някляеў, 19 сьнежня 2010 году
Пабіты сілавікамі Ўладзімер Някляеў, 19 сьнежня 2010 году

29 сьнежня Някляева разам з шэрагам іншых кандыдатаў у прэзыдэнты і актывістаў абвінавацілі ў арганізацыі масавых беспарадкаў. У лютым яго асудзілі на тры гады пазбаўленьня волі з адтэрміноўкай.

«Што я магу адзін зрабіць супраць спэцслужбаў?»

Дзейнасьць «Гавары праўду» аднавілася ў 2011 годзе. У 2013 годзе яна стала адным з удзельнікаў так званага «Народнага рэфэрэндуму», падчас якога актывісты зьбіралі актуальныя праблемы па ўсёй краіне і абяцалі арганізаваць усеагульнае абмеркаваньне. На мясцовых выбарах 2014 году «Гавары праўду» вылучыла амаль пяцьсот кандыдатаў. Толькі сто зь іх зарэгістравалі, у склад саветаў у выніку не ўвайшоў ніхто.

У кастрычніку 2014 году «Гавары праўды» перадало ў парлямэнт 50 тысяч подпісаў за «Народны рэфэрэндум»
У кастрычніку 2014 году «Гавары праўды» перадало ў парлямэнт 50 тысяч подпісаў за «Народны рэфэрэндум»

8 красавіка 2015 году «Гавары праўду» пакінуў Уладзімер Някляеў. Спачатку ён патлумачыў сваё рашэньне няздольнасьцю апазыцыі вылучыць адзінага кандыдата на прэзыдэнцкія выбары.

«Двухгадовыя перамовы беларускай апазыцыі аб вылучэньні адзінага кандыдата і вызначэньні сумеснай праграмы на прэзыдэнцкія выбары 2015 году завяршыліся безвынікова», — паведаміў ён.

Аднак у пазьнейшых інтэрвію Някляеў фактычна абвінаваціў сваіх найбліжэйшых паплечнікаў па кампаніі ў супрацы з Камітэтам дзяржаўнай бясьпекі.

«Ёсьць тое, што ёсьць. Мяне папракаюць, чаму я не зрабіў усё, што можна зрабіць, не змагаўся з былымі паплечнікамі, зь Дзьмітрыевым, з тымі, хто абсеў сёньня „Гавары праўду“. Але што я, адзін чалавек, магу зрабіць супраць спэцслужбаў? Я мог зрабіць толькі тое, што мог зрабіць — сысьці», — гаварыў Някляеў у размове са Свабодай у канцы жніўня 2015 году.

Кандыдатам на выбарах 2015 году ад «Гавары праўду» стала Тацьцяна Караткевіч. Яна была першай у гісторыі Беларусі жанчынай, якая прэтэндавала на пасаду прэзыдэнта. Паводле афіцыйных зьвестак, Караткевіч набрала 4,4% галасоў. Гэта быў другі пасьля Лукашэнкі вынік.

Тацяна Караткевіч галасуе на прэзыдэнцкіх выбарах 11 кастрычніка 2015 году
Тацяна Караткевіч галасуе на прэзыдэнцкіх выбарах 11 кастрычніка 2015 году

«Улада ліквідуе тых, хто быў на першай лініі атакі»

Афіцыйна арганізацыю зарэгістравалі ў 2017 годзе як Рэспубліканскае дасьледча-асьветніцкае аб’яднаньне «Гавары праўду». Гэта была сёмая спроба атрымаць афіцыйны статус, усе папярэднія скончыліся адмовай.

«Гавары праўду» беспасьпяхова ўдзельнічала ў мясцовых выбарах 2018-га і парлямэнцкіх 2019-га. У 2020 годзе кандыдатам на прэзыдэнцкіх выбарах ад «ГП» стаў Андрэй Дзьмітрыеў. Згодна з афіцыйнымі вынікамі, Дзьмітрыеў атрымаў 1,21% галасоў. Падчас працэдуры збору галасоў і перадвыбарчай агітацыі Дзьмітрыеў адкрыта асудзіў арышты Віктара Бабарыкі і Сяргея Ціханоўскага.

Андрэй Дзьмітрыеў падчас выбарчай кампаніі 2020 году
Андрэй Дзьмітрыеў падчас выбарчай кампаніі 2020 году

«Я лічу, што, у прынцыпе, практычна можна гаварыць пра тое, што выбары ў Беларусі скончыліся, пачалася рэальная кампанія супрацьстаяньня, — сказаў Дзьмітрыеў 30 чэрвеня 2020 году на прыступках будынку Дома ўраду. — Трэба проста выкарыстоўваць гэтую кампанію, каб гаварыць пра гэтае беззаконьне, дамагацца вызваленьня Бабарыкі, Ціханоўскага, Лосіка, усіх. Улада фактычна гуляе зь людзьмі, ліквідуе тых, хто быў на першай лініі атакі, і здаецца, што тыя, хто, можа быць, не такі папулярны, яны спойлеры».

Ліквідацыя недзяржаўных арганізацый у Беларусі

У красавіку міністар замежных спраў Беларусі Ўладзімер Макей заявіў, што ў адказ на заходнія санкцыі ў Беларусі можа быць зьнішчана грамадзянская супольнасьць.

«Любое далейшае ўзмацненьне жорсткасьці санкцый прывядзе да таго, што грамадзянская супольнасьць, пра якую яны клапоцяцца, перастане існаваць. І гэта будзе, я лічу, абсалютна абгрунтавана ў дадзенай сытуацыі», — сказаў Макей.

22 ліпеня Аляксандар Лукашэнка заявіў пра зачыстку недзяржаўных арганізацый.

«Так і ўрад, і МЗС пабеглі за „дэмакратыяй“ і пастваралі ў нас (хай Макей ізноў ня прыме на свой рахунак, гэта і да яго яшчэ было, яму гэта ў спадчыну дасталася, трэба цяпер разграбаць), і мы атрымалі пад 2 тысячы на невялікую краіну НДА, НКА, бандытаў і замежных агентаў. Ну і што, дэмакратыю атрымалі?»

«Ідзе зачыстка. Вы думаеце, гэта проста? Там ужо тысячы людзей працуюць, нашых людзей, і ў асноўным з павернутымі, прамытымі за чужыя грошы мазгамі», — сказаў Лукашэнка.

30 ліпеня Лукашэнка заявіў, што «пад выглядам дабрачыннасьці некамэрцыйныя арганізацыі адпрацоўваюць чужую палітычную замову». Ён сказаў, што розных недзяржаўных фондаў, прыватных установаў, праваабарончых арганізацый у Беларусі было паўтары тысячы.

«У выніку праведзеных мерапрыемстваў выдзелена 185 дэструкцыйных структураў, якія нясуць патэнцыйную пагрозу нацыянальнай бясьпецы, у тым ліку прадстаўніцтва замежнай некамэрцыйнай арганізацыі, 71 рэспубліканскае і мясцовае грамадзкае аб’яднаньне, 113 установаў», — сказаў Лукашэнка на нарадзе з чыноўнікамі.

Зь сярэдзіны ліпеня адбываецца масавая ліквідацыя недзяржаўных арганізацыяў па ўсёй краіне. Пад пагрозай існаваньне дзясяткаў асьветніцкіх, праваабарончых, дабрачынных, спажывецкіх, дасьледчых і іншых арганізацыяў. Прадстаўнікоў установаў затрымліваюць, праводзяць у іх дома і ў офісах ператрусы, арыштоўваюць рахункі.

Паводле праваабаронцаў «Вясны», ужо ліквідавалі больш за 30 НДА, больш за 100 — у працэсе ліквідацыі ці пад яе пагрозай.

Сярод ліквідаваных арганізацый

  • • Human Constanta
  • • Беларуская асацыяцыя журналістаў
  • • Беларускі Хэльсынскі камітэт
  • • Гродна Лайф Медыя
  • • Згуртаваньне беларусаў сьвету «Бацькаўшчына»
  • • Зьвяно
  • • Имена
  • • Мова нанова
  • • Офіс па правах людзей з інваліднасьцю
  • • ПЭН-цэнтар
  • • Прававая ініцыятыва
  • • Саюз беларускіх пісьменьнікаў
  • • Тэрыторыя правоў
  • • Цэнтар прававой трансфармацыі
  • • Экадом
  • Таварыства беларускай мовы

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч
XS
SM
MD
LG